Ихтилоли обсессивӣ-компулсивӣ (ОКР)

Сабабҳо ва омилҳои хатар

Сабаби дақиқ маълум нест. Гумон меравад, ки ОКР аз омезиши якчанд омил пайдо мешавад:

• ирсият — агар хешовандони наздик ОКР ё тикҳо дошта бошанд, хатар баландтар аст;
• хусусиятҳои кори шабакаҳои асабӣ, ки қишри бахшҳои пешонии майнаро бо сохторҳои чуқури майна мепайванданд;
• ҳодисаҳои стрессӣ ва тағйироти ҷиддӣ дар зиндагӣ;
• дар кӯдакон, дар ҳолатҳои нодир, — оғози ногаҳонӣ пас аз сироятҳо.

ОКР аз тарбияи нодуруст пайдо намешавад ва натиҷаи иродаи заиф ҳам нест.

Аломатҳо

Обсессияҳо фикрҳои нохостаанд, ки бар хилофи хоҳиши одам меоянд ва изтироб, нафрат ё ҳисси «чизе дуруст нест»-ро ба вуҷуд меоранд. Мавзӯъҳои маъмул:

• тарс аз ифлосшавӣ, микробҳо, бемориҳо;
• шубҳаҳо: оё дарзмол хомӯш аст, оё дар баста аст, оё хато накардаам;
• эҳтиёҷ ба симметрия, тартиб, «дурустӣ»;
• фикрҳои тарсоваре дар бораи он ки метавонед тасодуфан ё қасдан ба наздикон зарар расонед;
• фикрҳои васвосӣ дар мавзӯъҳои манъшуда — динӣ, ҷинсӣ, ахлоқӣ.

Компулсияҳо амалҳое мебошанд, ки одам худро маҷбур ҳис мекунад иҷро кунад, то изтиробро кам кунад ё «аз бало пешгирӣ кунад»:

• борҳо шустани дастҳо, тозакорӣ;
• санҷишҳои такрорӣ;
• бо тартиби қатъӣ гузоштани ашё;
• шумурдан, дар дил такрор кардани калимаҳо ё дуоҳо;
• пайваста савол додан ба наздикон барои ором шудан;
• дурӣ ҷустан аз ҷойҳо, ашё ва вазъиятҳое, ки фикрҳои васвосиро ба ҳаракат меоранд.

Сабукӣ пас аз маросим кӯтоҳмуддат аст. Баъд изтироб бармегардад ва доира такрор мешавад. Дар бораи ихтилол вақте сухан мегӯянд, ки васвосҳо дар як рӯз зиёда аз як соат вақт мегиранд ё ба зиндагӣ ба таври намоён халал мерасонанд.

Фикрҳои тарсовари васвосӣ дар бораи зарар расонидан яке аз азобовартарин намудҳои ОКР аст. Одамоне, ки чунин фикрҳо доранд, одатан хатаре надоранд: ин фикрҳо ба хоҳишҳо ва арзишҳои онҳо мухолифанд ва барои ҳамин ин қадар метарсонанд. Дар бораи онҳо ба пизишк гуфтан бехатар аст ва ин ба гирифтани табобати дуруст ёрӣ медиҳад.

Ташхис

Ташхисро дар асоси суҳбат бо мутахассис ва бо такя ба меъёрҳои байналмилалӣ мегузоранд. Барои арзёбии вазнинӣ ҷадвали Йел-Браун (Y-BOCS)-ро истифода мебаранд. Пизишк инчунин муайян мекунад, ки оё дар якҷоягӣ депрессия, ихтилолҳои изтиробӣ ё тикҳо ҳастанд.

ОКР-ро муҳим аст аз инҳо фарқ кард:

• изтироби умумӣ (генерализатсияшуда) — дар он ташвиш ба мушкилоти воқеии зиндагӣ марбут аст;
• ихтилоли обсессивӣ-компулсивии шахсият — хислати устувори камолгароӣ бе фикрҳои васвосӣ;
• дисморфофобия, ҷамъоварии беморгуна, трихотилломания — ҳолатҳои хешованд, вале алоҳида.

Бисёриҳо солҳо аз шарм нишонаҳоро пинҳон мекунанд. Қадами аввал метавонад муроҷиат ба терапевт ё невролог бошад, ки шуморо ба психотерапевт ё психиатр равон мекунад.

Табобат

ОКР хуб омӯхта шудааст ва барои он табобатҳое ҳастанд, ки самаранокиашон бо далелҳои қавӣ собит шудааст.

Терапияи когнитивӣ-рафторӣ бо экспозитсия ва пешгирии вокуниш (ЭПВ). Ин усули асосии психотерапия аст. Одам якҷоя бо мутахассис тадриҷан, аз вазъиятҳои сабук сар карда, бо он чизе, ки изтироб меорад, рӯ ба рӯ мешавад ва меомӯзад, ки маросимро иҷро накунад. Бо гузашти вақт майна «аз нав меомӯзад»: изтироб бе компулсия худ аз худ кам мешавад. Кор бо суръати бехатар ва танҳо бо розигии бемор гузаронида мешавад.

Доруҳо. Антидепрессантҳои гурӯҳи ингибиторҳои интихобии бозгирии серотонин ва инчунин кломипраминро истифода мебаранд. Таъсири онҳо ҳангоми ОКР нисбат ба депрессия сусттар пайдо мешавад — баъзан пас аз 8–12 ҳафта. Табобат одатан ақаллан як сол пас аз беҳбудӣ идома меёбад.

Ҳангоми ОКР-и вазнин якҷоя кардани ЭПВ ва доруҳоро тавсия медиҳанд. Агар табобати стандартӣ ёрӣ надиҳад, мутахассисон имконоти дигарро, аз ҷумла доруҳои иловагӣ ва усулҳои ҳавасмандгардонии майнаро дар марказҳои махсус, баррасӣ мекунанд.

Дору ва миқдори онро танҳо пизишк интихоб мекунад.

Оила нақши калон дорад. Наздикон аксар вақт беихтиёр дар маросимҳо иштирок мекунанд: ба ҳамон як саволҳо ҷавоб медиҳанд, дубора месанҷанд. Мутахассис маслиҳат медиҳад, ки чӣ тавр одамро дастгирӣ кунед, бе он ки нишонаҳоро пурзӯр кунед.

Пешгирӣ ва кай ба пизишк муроҷиат кардан лозим

Пешгирии ОКР имкон надорад, вале табобати барвақт вазниниро кам мекунад ва намегузорад, ки нишонаҳо мустаҳкам шаванд. Хоб, фаъолияти ҷисмонӣ, даст кашидан аз машрубот ҳамчун роҳи паст кардани изтироб ва нигоҳ доштани малакаҳое, ки дар терапия ба даст омадаанд, ба сиҳатшавӣ ёрӣ медиҳанд.

Агар фикрҳои васвосӣ ё маросимҳо вақти зиёд гиранд, шарм ва тарс ба вуҷуд оранд, ба таҳсил, кор ё муносибатҳо халал расонанд, ба пизишк муроҷиат кунед. Дар кӯдак сабаб метавонад он бошад, ки ӯ дуру дароз худро мешӯяд, бисёр вақт ҳамон як саволҳоро медиҳад ё аз сабаби тартиби «дуруст»-и амалҳо дер мемонад.

Ҳангоми ОКР депрессия зиёд пайдо мешавад. Агар фикрҳо дар бораи ба худ осеб расонидан ё он ки зиндагӣ кардан намехоҳед пайдо шуда бошанд, ба 103 занг занед ё фавран ба беморхона муроҷиат кунед. Бо ин ҳолат танҳо намонед.

Манбаъҳо

1. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder: treatment (CG31), 2005.
2. American Psychiatric Association. Practice Guideline for the Treatment of Patients With Obsessive-Compulsive Disorder, 2007.
3. Soomro GM, et al. Selective serotonin re-uptake inhibitors (SSRIs) versus placebo for obsessive compulsive disorder (OCD). Cochrane Database of Systematic Reviews, 2008.
4. Goodman WK, et al. The Yale-Brown Obsessive Compulsive Scale. I. Development, use, and reliability. Archives of General Psychiatry, 1989.
5. American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR), 2022.