Диабети қанди навъи 1

Сабабҳо ва омилҳои хатар

Беморӣ дар одамоне, ки майли генетикӣ доранд, зери таъсири омилҳои берунӣ, ки ҳоло омӯхта мешаванд, — масалан, баъзе сироятҳои вирусӣ — инкишоф меёбад. Раванди аутоиммунӣ метавонад моҳҳо ва солҳо то пайдо шудани нишонаҳо давом кунад.

• диабети навъи 1 дар падару модар, бародарон ё хоҳарон;
• дигар бемориҳои аутоиммунӣ: тиреоидити аутоиммунӣ, селиакия, витилиго;
• вариантҳои муайяни генҳои HLA.

Аксари беморон хешовандони гирифтори диабет надоранд. Барои ҳамин диабети навъи 1 метавонад дар ҳар оила пайдо шавад.

Нишонаҳо

Нишонаҳо одатан зуд пайдо мешаванд — дар давоми чанд рӯз ё ҳафта. Дар калонсолоне, ки шакли оҳиста пешравандаро (LADA) доранд, — тадриҷан, дар давоми моҳҳо.

• ташнагии сахт, шахс оби зиёд менӯшад;
• зуд-зуд ва фаровон пешоб кардан, аз ҷумла шабона; дар кӯдак метавонад шабона пешоби худро нигоҳ дошта натавонистан баргардад;
• зуд лоғар шудан ҳангоми иштиҳои муқаррарӣ ё баланд;
• заъф, хастагӣ, асабоният;
• хира шудани биноӣ;
• хориши пӯст, кандидоз, захмҳое, ки дер шифо меёбанд.

Агар диабетро шинохта натавонанд, кетоатсидози диабетӣ инкишоф меёбад — ҳолати хатарнок, ки дар он организм ба шикастани равғанҳо бо пайдоиши кетонҳо шурӯъ мекунад. Нишонаҳои он: дилбеҳузурӣ, қай, дарди шикам, бӯи атсетон аз даҳон, нафаскашии чуқур ва тез, хоболудӣ. Дар кӯдакон кетоатсидозро аксар вақт бо сирояти рӯда ё аппендисит иштибоҳ мекунанд.

Ташхис

Ҳангоми нишонаҳои хос ва глюкозаи баланд ташхисро фавран, бе интизори таҳлилҳои такрорӣ мегузоранд. Ҳамзамон кетонҳоро дар хун ё пешоб ва ҳолати кислотагию ишқориро месанҷанд, то кетоатсидоз аз назар наравад.

Барои тасдиқи маҳз навъи 1 аутоантителаҳоро (ба GAD, IA-2, ZnT8, инсулин) ва дар ҳолати зарурӣ С-пептидро — нишондиҳандаи истеҳсоли инсулини худи бадан — муайян мекунанд. Ин махсусан дар калонсолон муҳим аст, ки дар онҳо диабети навъи 1-ро бо диабети навъи 2 ба осонӣ иштибоҳ кардан мумкин аст.

Пас аз гузоштани ташхис вазифаи ғадуди сипаршакл ва таҳлилҳоро ба селиакия месанҷанд, зеро ин ҳолатҳо аксар вақт бо диабети навъи 1 якҷоя мешаванд.

Табобат

Асоси табобат — инсулинтерапияи якумрӣ. Мақсади он — глюкозаро то ҳадди имкон ба меъёр наздик нигоҳ доштан ва дар айни замон аз гипогликемияҳо канор мондан.

• Нақшаи базис-болюсӣ: инсулини дарозтаъсир сатҳи заминавиро фароҳам меорад, инсулини кӯтоҳтаъсир ё ултракӯтоҳтаъсир бошад пеш аз хӯрок ворид карда мешавад.
• Помпаи инсулинӣ — дастгоҳе, ки доимо инсулинро зери пӯст медиҳад. Системаҳое, ки миқдорро аз рӯи маълумоти датчики глюкоза худкор танзим мекунанд, назоратро осон мекунанд.
• Худназоратӣ: глюкометр ё системаи мониторинги бефосилаи глюкоза (датчик дар пӯст).
• Ҳисоб кардани карбогидратҳо аз рӯи системаи воҳидҳои нонӣ ва малакаи ислоҳ кардани миқдор мувофиқи хӯрок ва сарборӣ.

Намуди инсулин, нақша ва миқдорҳоро эндокринолог интихоб мекунад. Бо мурури замон онҳоро аз нав баррасӣ мекунанд: ниёз бо ба воя расидан, ҳангоми бемориҳо, ҳомиладорӣ, тағйири реҷа дигар мешавад.

Таълими сохторёфта дар «мактаби диабет» ҳамон қадар қисми табобат аст, ки инсулин. Шахс ёд мегирад, ки карбогидратҳоро ҳисоб кунад, гипогликемияро шиносад ва бартараф кунад, ҳангоми беморӣ амал кунад. Барои кӯдакон таълимро волидайн мегузаранд.

Мунтазам фишори хун, липидҳо, вазифаи гурдаҳоро (креатинин ва албумин дар пешоб) месанҷанд, қаъри чашм ва кафи пойҳоро муоина мекунанд. Ин имкон медиҳад, ки оризаҳо дар марҳилаи барвақт пай бурда шаванд.

Ғизо ҳангоми диабети навъи 1 манъкуниҳои сахтро талаб намекунад. Муҳим аст фаҳмед, ки дар табақ чӣ қадар карбогидрат ҳаст, ва миқдори мувофиқи инсулинро ворид кунед. Нӯшокиҳои ширинро беҳтар аст барои бартараф кардани гипогликемия нигоҳ доред.

Пешгирӣ ва кай ба пизишк муроҷиат кардан

Ҳоло роҳҳои пешгирии диабети навъи 1 вуҷуд надоранд. Дар баъзе кишварҳо хешовандони беморонро барои аутоантителаҳо скрининг мекунанд ва доруҳоеро истифода мебаранд, ки оғози бемориро ба таъхир меандозанд. Аммо муҳимтарин коре, ки кардан мумкин аст, — сари вақт шинохтани нишонаҳо ва роҳ надодан ба кетоатсидоз.

Агар ташнагӣ, зуд-зуд пешоб кардан ва лоғаршавӣ пайдо шуда бошанд, кӯдакро ба педиатр нишон диҳед ё худатон ба пизишк муроҷиат кунед. Таҳлили глюкозаи хунро дар ҳамон рӯз супоридан мумкин аст.

Гипогликемия — паст шудани глюкоза аз 3,9 ммоль/л поёнтар. Нишонаҳо: ларзиш, арақкунӣ, гуруснагӣ, тапиши дил, асабоният, парешонии фикр. Бояд фавран 15–20 г карбогидратҳои тез (шарбати ширин, шакар, ҳабҳои глюкоза) хӯрд ё нӯшид ва пас аз 15 дақиқа глюкозаро аз нав санҷид.

Фавран ёрии таъҷилиро (103) даъват кунед, агар:

• шахси гирифтори диабет беҳуш шуда бошад, рагкашӣ дошта бошад ё фурӯ бурда натавонад — ба даҳонаш ҳеҷ чиз нарезед; агар глюкагон бошад ва шуморо ёд дода бошанд, онро ворид кунед;
• қай, дарди шикам, бӯи атсетон, нафаскашии тез ва чуқур, хоболудӣ пайдо шуда бошад;
• дар кӯдак ташнагии сахт ва зуд-зуд пешоб кардан бо сустӣ ё қай ҳамроҳ бошад;
• кетонҳо дар хун аз 3,0 ммоль/л баланд ё кетонҳои баланд дар пешоб ҳангоми аҳволи бад бошанд.

Манбаъҳо

1. American Diabetes Association Professional Practice Committee. Standards of Care in Diabetes—2025. Diabetes Care, 2025.
2. Holt R.I.G. et al. The management of type 1 diabetes in adults. A consensus report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD). Diabetologia / Diabetes Care, 2021.
3. International Society for Pediatric and Adolescent Diabetes. ISPAD Clinical Practice Consensus Guidelines 2022.
4. National Institute for Health and Care Excellence. Type 1 diabetes in adults: diagnosis and management (NG17). 2015, обновления.
5. Battelino T. et al. Clinical Targets for Continuous Glucose Monitoring Data Interpretation: Recommendations From the International Consensus on Time in Range. Diabetes Care, 2019.