Инсулт: ин чист, чӣ намудҳо дорад ва чаро вақт муҳим аст

Намудҳои инсулт

Табибон ду навъи асосии инсултро ҷудо мекунанд. Онҳо ба ҳам монанд менамоянд, аммо гуногун табобат карда мешаванд. Бинобар ин онҳоро танҳо бо ёрии томография фарқ кардан мумкин аст.

Алоҳида дар бораи ҳамлаи гузарандаи ишемикӣ (ҲГИ) сухан мегӯянд. Ин эпизоди ҳамон гуна аломатҳост, ки худ аз худ, одатан дар давоми як соат мегузаранд. ҲГИ «инсулти сабук» нест, балки огоҳии ҷиддӣ аст. Дар рӯзҳои аввал пас аз он хавфи инсулти ҳақиқӣ махсусан баланд аст.

Шакли нодиртар низ ҳаст — инсулти варидӣ, ки бо тромбози варидҳои майна алоқаманд аст. Дар бораи он мо мақолаи алоҳида дорем.

Сабабҳо ва омилҳои хавф

Инсулт кам «бесабаб» ба вуҷуд меояд. Одатан солҳо пеш аз он дар рагҳо ва дил тағйирот ба амал меояд. Омилҳои асосии хавф:

• фишори баланди шараёнӣ — омили аз ҳама муҳим;
• фибрилятсияи бӯлмачаҳо ва дигар бемориҳои дил, ки ҳангоми онҳо дар ковокиҳои дил тромбҳо пайдо мешаванд;
• диабети қанд;
• холестерини баланди ЛПЗП (липопротеидҳои зичии паст) ва атеросклерози шараёнҳои хоб;
• тамокукашӣ, аз ҷумла носвор ва қалён;
• вазни зиёдатӣ, камҳаракатӣ, сӯистеъмоли машрубот;
• инсулт ё ҲГИ-и қаблан гузаронидашуда;
• синну соли болои 55 ва ҳолатҳои инсулт дар хешовандони наздик.

Дар ҷавонон сабабҳо метавонанд қабатшавии шараёнҳои гардан, нуқсонҳои модарзодии дил, ихтилоли лахташавии хун, аневризмаҳо ва малформатсияҳои рагҳо бошанд.

Аломатҳо: чӣ гуна инсултро шинохтан мумкин аст

Нишонаҳои инсулт ногаҳон — дар давоми сонияҳо ё дақиқаҳо пайдо мешаванд. Барои зуд шинохтан санҷиши оддии чеҳра, даст ва нутқ ё шкалаи байналмилалии BE FAST-ро истифода мебаранд:

• Мувозинат: чарх задани ногаҳонии сар, ноустуворӣ, одам истода ё роҳ гашта наметавонад.
• Чашмҳо: аз даст додани якбораи биноӣ дар як ё ҳарду чашм, дучандбинӣ.
• Чеҳра: хоҳиш кунед, ки табассум кунад — як гӯшаи даҳон поин афтодааст, чеҳра каҷ шудааст.
• Даст: хоҳиш кунед, ки ҳарду дастро бардорад — яке поин меафтад ё бардошта намешавад.
• Нутқ: гуфтор норавшан аст, одам ибораи оддиро такрор карда наметавонад ё сухани ба ӯ равонашударо намефаҳмад.
• Вақт: қайд кунед, ки аломатҳо кай пайдо шуданд, ва фавран ба 103 занг занед.

Дигар нишонаҳои имконпазир: карахтии нисфи бадан, дарди ногаҳонии бениҳоят сахти сар «мисли зарба», ошуфтагии ҳуш, рагкашӣ (судорога), қай кардан бе сабаби намоён.

Агар аломатҳо дар давоми якчанд дақиқа гузашта бошанд, ин сабаби дар хона мондан нест. Шояд ин ҲГИ буд. Барои кӯмак ҳамон қадар фавран муроҷиат кардан лозим аст.

Ташхис

Вазифаи асосӣ дар дақиқаҳои аввал — фаҳмидани он ки ин кадом навъи инсулт аст. Барои ин дар беморхона томографияи компютерии (ТК) сар ё МРТ мегузаронанд. Аксар вақт ҳамзамон рагҳоро муоина мекунанд — ТК- ё МР-ангиография.

Инчунин сатҳи глюкоза, лахташавии хунро месанҷанд, ЭКГ мегузаронанд. Пас аз давраи шадид сабаби инсултро меҷӯянд:

• УЗИ-и (ташхиси ултрасадоии) рагҳои гардан ва сар;
• эхокардиография;
• мониторинги шабонарӯзии ЭКГ барои ёфтани фибрилятсияи пинҳонии бӯлмачаҳо;
• таҳлилҳо барои холестерин, гемоглобини гликатсияшуда ва дигар нишондиҳандаҳо.

Табобат

Табобати инсулт дар беморхонаи махсусгардонидашуда оғоз меёбад. Клиникаи амбулаторӣ онро иваз намекунад.

Ҳангоми инсулти ишемикӣ дар соатҳои аввал терапияи тромболитикӣ имконпазир аст — ворид кардани доруе, ки тромбро об мекунад. Онро одатан дар давоми 4,5 соат аз оғози аломатҳо мегузаронанд. Агар шараёни калон маҳкам шуда бошад, тромбэктомия имконпазир аст — баровардани тромб тавассути катетер. Дар қисме аз беморон онро дар мӯҳлатҳои дертар, то 24 соат низ иҷро мекунанд. Маҳз бинобар ин донистани дақиқи вақти оғози аломатҳо хеле муҳим аст.

Ҳангоми инсулти геморрагикӣ фишор ва лахташавии хунро назорат мекунанд, баъзан ҷарроҳӣ лозим мешавад.

Пас аз давраи шадид тавонбахшӣ ва пешгирии дуюмдараҷа оғоз меёбанд:

• доруҳои зиддитромбоситӣ ё антикоагулянтҳо — вобаста ба сабаб;
• доруҳо барои паст кардани фишор ва холестерин (статинҳо);
• назорати диабет;
• варзиши табобатӣ, машғулиятҳо бо логопед ва эрготерапевт.

Доруҳои мушаххас ва миқдори онҳоро танҳо табиб интихоб мекунад. Худсарона ба одаме, ки нишонаҳои инсулт дорад, ҳаб додан, аз ҷумла аспирин, мумкин нест — аввал хунрезии майнаро истисно кардан лозим аст.

Пешгирӣ ва кай бояд ба табиб муроҷиат кард

То 80% инсултҳо бо омилҳое алоқаманданд, ки ба онҳо таъсир расондан мумкин аст. Чӣ воқеан кӯмак мекунад:

1. Фишори худро донистан ва онро мунтазам чен кардан. Ҳангоми рақамҳои баланд — табобат кардан ва ҳабҳоро бе мувофиқа бо табиб қатъ накардан.
2. Соле як бор қанд ва холестеринро санҷидан, пас аз 40-солагӣ бошад — хавфи умумии қалбу рагро арзёбӣ кардан.
3. Аз тамокукашӣ ва носвор даст кашидан.
4. Дар як ҳафта на камтар аз 150 дақиқа ҳаракат кардан, бештар сабзавот ва камтар намак хӯрдан.
5. Ҳангоми набзи номунтазам ЭКГ гузаронидан ва ба табиб муроҷиат кардан.

Фавран ёрии таъҷилиро даъват кунед (103), агар ногаҳон пайдо шаванд: каҷ шудани чеҳра, заифӣ ё карахтии даст ё пой, вайрон шудани нутқ, аз даст додани биноӣ, чарх задани якбораи сар бо ноустуворӣ, дарди бениҳоят сахти сар. То омадани бригада одамро бо сари каме баланд хобонед, хӯрок ва об надиҳед, вақти оғози аломатҳоро дар хотир гиред.

Машварати банақшагирифтаи терапевт ё невролог лозим аст, агар шумо фишори баланд, диабет, аритмия дошта бошед, агар шумо аллакай инсулт ё ҲГИ-ро аз сар гузаронида бошед ё дар оила ҳолатҳои инсулт дар синни ҷавонӣ буда бошанд.

Сарчашмаҳо

1. Powers WJ, et al. Guidelines for the Early Management of Patients With Acute Ischemic Stroke: 2019 Update. American Heart Association / American Stroke Association. Stroke, 2019.
2. Kleindorfer DO, et al. 2021 Guideline for the Prevention of Stroke in Patients With Stroke and Transient Ischemic Attack. AHA/ASA. Stroke, 2021.
3. Greenberg SM, et al. 2022 Guideline for the Management of Patients With Spontaneous Intracerebral Hemorrhage. AHA/ASA. Stroke, 2022.
4. Berge E, et al. European Stroke Organisation (ESO) guidelines on intravenous thrombolysis for acute ischaemic stroke. European Stroke Journal, 2021.
5. Feigin VL, et al. World Stroke Organization (WSO): Global Stroke Fact Sheet 2022. International Journal of Stroke, 2022.