Остеопороз
Мақоларо табиби клиникаи «Ормин» санҷидааст: [ФИО, специальность]
Остеопороз муддати дароз дард намекунад ва бо шикасти устухон зоҳир мешавад. Шарҳ медиҳем, ки кӣ дар гурӯҳи хатар аст, мустаҳкамии устухонҳоро чӣ гуна арзёбӣ мекунанд ва кадом табобат хатари шикастанро кам мекунад.
Тавсифи ташхис
Остеопороз — бемории музмини скелет аст, ки дар он устухонҳо массаву мустаҳкамии худро гум мекунанд. Сохтори дохилии онҳо тунуктар (камзичтар) мешавад ва шикастан метавонад ҳангоми сарбории хурд рух диҳад: афтидан аз баландии қади худ, хам шудан, бардоштани сумка, баъзан ҳатто ҳангоми сулфа.
Устухон — бофтаи зинда аст. Тамоми умр дар он дар як вақт вайроншавии бофтаи кӯҳна ва пайдоиши бофтаи нав ҷараён дорад. Тақрибан то 30 солагӣ сохтан бартарӣ дорад ва инсон «массаи авҷи устухон»-ро ҷамъ мекунад. Баъд мувозина тадриҷан ба тарафи талафот майл мекунад. Дар занон пас аз менопауза аз сабаби паст шудани эстрогенҳо устухон махсусан зуд гум мешавад.
Тибқи арзёбии коршиносони байналмилалӣ, тақрибан ҳар як зани сеюм ва ҳар як марди панҷуми аз 50 сола боло дар давоми боқимондаи умри худ шикасти марбут ба остеопорозро аз сар мегузаронанд. Шикасти муҳраҳо ва гардани рон сифати зиндагӣ ва мустақилиятро паст мекунанд, дар одамони солхӯрда бошад фавтро зиёд мекунанд.
Остеопороз то рух додани шикаст дард намекунад. Аз ин рӯ муҳим аст, ки хатарро пешакӣ арзёбӣ кунед, на ин ки аломатҳоро интизор шавед.
Барои маълумоти бештар ба қабули табиб биёед
Сабабҳо ва омилҳои хатар
Остеопорози аввалия — пас аз менопауза ва вобаста ба синну сол — ва дуюмдараҷа, ки аз сабаби бемориҳо ё доруҳои дигар инкишоф меёбад, ҷудо карда мешаванд.
- ҷинси занона, менопауза, махсусан барвақт (то 45 солагӣ);
- синни аз 65 сола боло;
- шикаст ҳангоми осеби хурд дар гузашта;
- шикасти гардани рон дар падару модар;
- вазни ками бадан;
- тамокукашӣ ва сӯистеъмоли машрубот;
- тарзи ҳаёти камҳаракат, афтиданҳои зуд-зуд;
- норасоии калсий дар ғизо ва витамини D;
- қабули дарозмуддати глюкокортикоидҳо, баъзе доруҳои зидди ларзиш (рагкашӣ), терапияи гормонии саратони сина ё простата;
- артрити ревматоидӣ, диабети қанд, фаъолияти баланди ғадуди сипаршакл ё ғадудҳои назди сипаршакл, бемориҳои рӯда бо вайроншавии ҷаббиш, бемории музмини гурда, тестостерони паст дар мардон.
Аломатҳо
То шикаст остеопороз одатан худро бо ҳеҷ чиз зоҳир намекунад. Чунин нишонаҳо барои гумон кардани он кӯмак мекунанд:
- шикасти банди даст, китф, муҳра ё рон пас аз осеби на он қадар сахт;
- кам шудани қад ба 3 см ва зиёдтар дар давоми якчанд сол;
- зиёд шудани хамӣ (букрӣ), пайдо шудани «ғӯзача» дар қисми қафаси сина;
- дарди ногаҳонӣ дар пушт пас аз хам шудан ё бардоштани бори вазнин — шикасти муҳра эҳтимол дорад.
Бисёр шикастҳои муҳраҳо беаломат мегузаранд ва тасодуфан дар рентген ошкор мешаванд. Аз ин рӯ кам шудани қад — сабаби муҳими санҷидани устухонҳост.
Ташхис
Усули асосӣ — абсорбсиометрияи рентгении дуэнергетикӣ (денситометрия, DXA)-и қисми камарии сутунмӯҳра ва рон аст. Тадқиқот бедард аст, миқдори нурафканӣ хеле кам аст.
| T-меъёр аз рӯи DXA | Чӣ маъно дорад |
|---|---|
| −1,0 ва болотар | Зичии муқаррарии минералии устухон |
| аз −1,0 то −2,5 | Зичии пастшуда (остеопения) |
| −2,5 ва пасттар | Остеопороз |
T-меъёрро дар занон пас аз менопауза ва мардони аз 50 сола боло истифода мебаранд. Дар кӯдакон, занон ва мардони ҷавон Z-меъёрро арзёбӣ мекунанд.
Ташхиси остеопорозро бе денситометрия низ мегузоранд, агар дар шахси аз 50 сола боло ҳангоми осеби хурд шикасти рон ё муҳра рух дода бошад.
Барои арзёбии хатари инфиродӣ табибон ҳисобкунаки FRAX-ро истифода мебаранд. Он эҳтимоли шикастро дар 10 соли наздик бо назардошти синну сол, вазн, омилҳои хатар ва, агар бошад, маълумоти денситометрия ҳисоб мекунад.
Барои истисно кардани сабабҳои дуюмдараҷа таҳлилҳо таъин мекунанд: таҳлили умумии хун, калсий, фосфор, креатинин, фосфатазаи ишқорӣ, 25(OH)D, ТТГ, вобаста ба вазъият — паратгормон, тестостерон дар мардон, таҳлилҳо ба селиакия. Ҳангоми гумони шикасти муҳра рентген ё морфометрияи паҳлуии сутунмӯҳраро мегузаронанд.
Денситометрияи ултрасадоии пошна танҳо барои скрининг (муоинаи оммавӣ) мувофиқ аст. Аз рӯи он ташхис намегузоранд ва табобат таъин намекунанд.
Кӣ ба шумо кӯмак мекунад
Табобат
Мақсади табобат — кам кардани хатари шикастан. Қарор дар бораи доруҳо на танҳо аз рӯи T-меъёр, балки аз рӯи хатари умумӣ низ қабул мешавад: синну сол, шикастҳои гузашта, натиҷаҳои FRAX.
- Бисфосфонатҳо — аксар вақт хати аввал. Вайроншавии устухонро суст мекунанд. Дар шакли ҳаб ва инфузияҳои варидӣ мешаванд.
- Деносумаб — доруи сӯзандорӣ, ки вайроншавии устухонро бозмедорад. Онро мустақилона қатъ кардан мумкин нест: пас аз қатъ бе гузаштан ба табобати дигар хатари шикасти муҳраҳо зуд зиёд мешавад.
- Доруҳои анаболикӣ — терипаратид, абалопаратид, ромосозумаб. Пайдоиши устухони навро ҳавасманд мекунанд. Онҳоро ҳангоми хатари хеле баланди шикастан истифода мебаранд, пас аз он ба табобати дастгирикунанда мегузаранд.
- Терапияи гормонии давраи менопауза ва модуляторҳои интихобии ретсепторҳои эстроген — барои занони алоҳида бо қарори табиб бо назардошти фоида ва хатарҳо.
Интихоби дору, миқдор ва давомнокии курсро табиб анҷом медиҳад. Табобат одатан якчанд сол давом мекунад, самаранокиро аз рӯи денситометрияи такрорӣ ва набудани шикастҳои нав арзёбӣ мекунанд. Пеш аз баъзе доруҳо дандонҳоро табобат (санатсия) кардан лозим аст — инро бо табиб муҳокима кунед.
Ҳар гуна табобати доруворӣ бо чораҳои асосӣ якҷоя карда мешавад:
- калсийи кофӣ аз ғизо — маҳсулоти ширӣ, кунҷид, сабзавоти кабуд, моҳӣ бо устухонҳои нарм; иловаҳо — танҳо агар калсий бо хӯрок кам бошад;
- ислоҳи норасоии витамини D тибқи таъиноти табиб;
- машқҳои мунтазам: пиёдагардӣ, машқҳо бо вазнин ва барои мувозинат;
- даст кашидан аз тамокукашӣ ва маҳдуд кардани машрубот;
- пешгирии афтидан: равшании хуб, дастгирҳо, пойафзоли нолағжанда, санҷиши биноӣ, аз нав дида баромадани доруҳое, ки сарчархзаниро ба вуҷуд меоранд.
Пешгирӣ ва кай ба табиб муроҷиат кардан
Устухонҳоро аз ҷавонӣ мустаҳкам кардан беҳтар аст: ҳаракати фаъол, ғизои пурра, даст кашидан аз тамокукашӣ ба ҷамъ кардани массаи максималии устухон кӯмак мекунанд. Пас аз 50 солагӣ омилҳои хатари худро бо табиб муҳокима кунед.
Ба қабули терапевт ё эндокринолог сабт шавед, агар шумо зани аз 65 сола боло ё марди аз 70 сола боло бошед, ҳангоми осеби хурд шикаст дошта бошед, муддати дароз глюкокортикоидҳо қабул кунед, менопаузаи шумо барвақт фаро расида бошад ё кам шудани қадро мушоҳида карда бошед.
Ёрии таъҷилиро даъват кунед (103), агар пас аз афтидан хестан ё ба пой такя кардан ғайриимкон бошад, пой кӯтоҳ шуда ё ба берун гардида бошад, дарди шадид дар пушт бо карахтӣ, сустӣ дар пойҳо ё вайроншавии пешобкунӣ бошад.
Саволҳои маъмул
Оё барои табобати остеопороз танҳо калсий нӯшидан кифоя аст?
Не. Калсий ва витамини D — асос мебошанд, аммо худ аз худ онҳо ҳангоми остеопорози аллакай инкишофёфта хатари шикастанро кам паст мекунанд. Доруҳое лозиманд, ки табиб таъин мекунад.
Оё мардон ба остеопороз гирифтор мешаванд?
Ҳа. Дар мардон он камтар ва дертар вомехӯрад, аммо шикасти рон дар онҳо вазнинтар мегузарад. Аксар вақт сабаби дуюмдараҷа вуҷуд дорад — ёфтани он муҳим аст.
Денситометрияро чӣ қадар зуд-зуд бояд кард?
Одатан як бор дар 1–3 сол, вобаста ба хатар ва табобат. Фосиларо табиб муайян мекунад.
Оё ҳангоми остеопороз бо варзиш машғул шудан мумкин аст?
Лозим аст, аммо бо эҳтиёт. Пиёдагардӣ, машқҳо барои қувва ва мувозинат фоиданоканд. Печутобхӯриҳои якбора ва хам шудан бо бор беҳтар аст бо табиб ё мутахассиси тавонбахшӣ муҳокима карда шаванд.
Хулоса
- Остеопороз муддати дароз бе аломат мегузарад ва бо шикастҳо хатарнок аст.
- Ташхисро аз рӯи денситометрияи DXA ё аз рӯи шикаст ҳангоми осеби хурд мегузоранд.
- Доруҳои муосир хатари шикастанро кам мекунанд; онҳоро табиб интихоб мекунад, деносумабро бошад мустақилона қатъ кардан мумкин нест.
- Ҳаракат, ғизо, даст кашидан аз тамокукашӣ ва пешгирии афтидан дар ҳар синну сол муҳиманд.
Сарчашмаҳо
- Kanis J. A. et al. European guidance for the diagnosis and management of osteoporosis in postmenopausal women (ESCEO/IOF). Osteoporos Int, 2019.
- Eastell R. et al. Pharmacological Management of Osteoporosis in Postmenopausal Women: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab, 2019 (update 2020).
- NICE. Osteoporosis: assessing the risk of fragility fracture. Clinical guideline CG146, 2012 (updated 2017).
- Gregson C. L. et al. UK clinical guideline for the prevention and treatment of osteoporosis (NOGG). Arch Osteoporos, 2022.
- World Health Organization. Assessment of fracture risk and its application to screening for postmenopausal osteoporosis. Technical Report Series 843, 1994.
