Диабети қанди навъи 2
Мақоларо табиби клиникаи «Ормин» санҷидааст: [ФИО, специальность]
Диабети қанди навъи 2 — шакли аз ҳама маъмули диабет аст. Нақл мекунем, ки чӣ гуна онро дар марҳилаи барвақт ошкор кардан мумкин аст ва кадом чораҳо воқеан аз оризаҳо муҳофизат мекунанд.
Тавсифи ташхис
Диабети қанди навъи 2 (ДҚ2) — бемории музмин аст, ки ҳангоми он сатҳи глюкоза дар хун доимо баланд аст. Сабаби он — якҷояшавии ду ихтилол аст. Бофтаҳо ба инсулин бадтар вокуниш нишон медиҳанд (муқовимат ба инсулин), ғадуди зери меъда бошад, бо мурури замон онро ба миқдори зарурӣ истеҳсол карда наметавонад.
Ба ДҚ2 тақрибан 90% ҳамаи ҳолатҳои диабет рост меояд. Он оҳиста инкишоф меёбад ва солҳо метавонад ҳеҷ шикояте ба вуҷуд наорад. Бинобар ин бисёр одамон дар бораи ташхис тасодуфан ё ҳангоми пайдо шудани оризаҳо огоҳ мешаванд.
Хабари хуш он аст, ки ДҚ2 асосан идорашаванда аст. Тағйир додани тарзи зиндагӣ ва доруҳои муосир имкон медиҳанд, ки глюкоза дар сатҳи ҳадафӣ нигоҳ дошта шавад ва хавфи инфаркт, инсулт, бемориҳои гурда ва чашм кам шавад. Дар қисме аз одамон ҳангоми хеле кам шудани вазн ремиссия (фурӯнишинии беморӣ) имконпазир аст.
Барои маълумоти бештар ба қабули табиб биёед
Сабабҳо ва омилҳои хавф
- вазни зиёдатӣ ва махсусан фарбеҳии абдоминалӣ (равған дар атрофи шикам);
- тарзи зиндагии камҳаракат;
- синну соли болои 40–45, гарчанде ки ДҚ2 торафт бештар дар ҷавонон вомехӯрад;
- диабет дар падару модар, бародарон ё хоҳарон;
- диабети гестатсионӣ дар давраи ҳомиладорӣ ё таваллуди кӯдак бо вазни зиёда аз 4 кг;
- синдроми тухмдонҳои поликистозӣ;
- фишори баланд, триглитсеридҳои баланд, холестерини «хуби» паст;
- предиабет дар гузашта;
- тамокукашӣ, камхобӣ, қабули дарозмуддати глюкокортикоидҳо.
Дар одамони аслан аз Осиёи Ҷанубӣ ва Марказӣ диабет аксар вақт ҳангоми вазни камтар ва дар синни ҷавонтар нисбат ба аврупоиҳо инкишоф меёбад. Инро ҳангоми муоина ба назар мегиранд.
Аломатҳо
Аксар вақт тамоман аломат нест. Вақте ки глюкоза баланд аст, метавонанд пайдо шаванд:
- ташнагӣ ва хушкии даҳон;
- пешобкунии зуд-зуд, махсусан шабона;
- заифӣ, зуд хаста шудан;
- хориши пӯст, сироятҳои такроршавандаи замбӯруғӣ, кандидоз;
- оҳиста шифо ёфтани захмҳо ва харошидагиҳо;
- бад шудани биноӣ;
- карахтӣ, хорхор, сӯзиш дар кафи пойҳо;
- паст шудани қувваи мардӣ дар мардон.
Набудани шикоят маънои онро надорад, ки диабет зарар намерасонад. Глюкозаи баланд солҳо ноаён рагҳо ва асабҳоро осеб мерасонад. Бинобар ин скрининги (санҷиши пешгирикунандаи) мунтазам муҳим аст.
Ташхис
| Нишондиҳанда | Меъёр | Предиабет | Диабет |
|---|---|---|---|
| Глюкозаи плазма дар ҳолати наҳорӣ, ммоль/л | Камтар аз 6,1* | 6,1–6,9* | 7,0 ва зиёда |
| Глюкоза 2 соат пас аз сарбории 75 г, ммоль/л | Камтар аз 7,8 | 7,8–11,0 | 11,1 ва зиёда |
| HbA1c, % | Камтар аз 5,7 | 5,7–6,4 | 6,5 ва зиёда |
* Аз рӯи меъёрҳои Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ (ТУТ). Ассотсиатсияи диабетии Амрико глюкозаи наҳории 5,6–6,9 ммоль/л-ро аллакай ба предиабет мансуб медонад.
Агар аломат набошад, ташхисро бо ду таҳлил тасдиқ мекунанд: ё бо ду нишондиҳандаи гуногун дар як намуна, ё бо таҳлили такрорӣ дар рӯзи дигар.
Скринингро ба ҳамаи калонсолони болои 35 сол ҳар 3 сол як бор, ҳангоми омилҳои хавф — барвақттар ва зуд-зудтар тавсия медиҳанд. Аз ҳама қулай супоридани глюкоза дар ҳолати наҳорӣ ва HbA1c аст.
Пас аз гузоштани ташхис табиб хавфи қалбу рагро арзёбӣ мекунад ва узвҳои ҳадафро месанҷад: фишор, липидҳо, креатинин ва албумин дар пешоб, қаъри чашм, ҳассосияти кафи пойҳо.
Кӣ ба шумо кӯмак мекунад
Табобат
Табобати ДҚ2 на танҳо ба паст кардани глюкоза, балки ба ҳифзи дил, рагҳо ва гурдаҳо низ нигаронида шудааст. Ҳадафҳоро инфиродӣ интихоб мекунанд. Барои аксари калонсолон нишонгоҳ — HbA1c камтар аз 7% аст, дар одамони солхӯрда ва заиф ҳадафҳои мулоимтар иҷозат дода мешаванд.
Тарзи зиндагӣ — асоси табобат дар ҳар марҳила:
- кам кардани вазн ба 5–10% аллакай нишондиҳандаҳоро хеле беҳтар мекунад, кам кардани бештар бошад, метавонад ба ремиссия оварда расонад;
- ғизо бо миқдори зиёди сабзавот, лӯбиёгиҳо, ғалладонагиҳои пурра; маҳдуд кардани нӯшокиҳои ширин, нони сафед, кулчақандӣ ва гӯшти коркардшуда;
- на камтар аз 150 дақиқа фаъолияти мӯътадил дар як ҳафта ва машқҳои қувватӣ 2–3 бор дар як ҳафта;
- даст кашидан аз тамокукашӣ, хоби кофӣ.
Табобати доругӣ:
- Метформин — аксар вақт доруи аввалин. Он истеҳсоли глюкозаро дар ҷигар кам мекунад.
- Агонистҳои ретсепторҳои ГПП-1 ва агонистҳои дугонаи ГИП/ГПП-1 — глюкоза ва вазнро паст мекунанд, дил ва рагҳоро муҳофизат мекунанд.
- Ингибиторҳои SGLT2 — глюкозаро бо пешоб хориҷ мекунанд, гурдаҳоро муҳофизат мекунанд ва хавфи норасоии дилро кам мекунанд.
- Ингибиторҳои ДПП-4, доруҳои сулфонилмочевина, пиоглитазон — мувофиқи нишондод истифода мешаванд.
- Инсулин — ҳангоми норасоии шадиди инсулини худӣ, глюкозаи хеле баланд ё вақте ки дигар воситаҳо кофӣ нестанд.
Интихоби доруҳо аз мавҷудияти бемориҳои дил ва гурда, вазн, хавфи гипогликемия, таҳаммулпазирӣ ва дастрасӣ вобаста аст. Доруҳо ва миқдори онҳоро табиб интихоб мекунад. Ҳамзамон, чун қоида, воситаҳоро барои назорати фишор ва холестерин таъин мекунанд.
Қисми муҳими табобат — назорати мунтазами оризаҳо. Соле як бор фаъолияти гурдаҳоро (креатинин ва албумин дар пешоб) месанҷанд, қаъри чашм ва кафи пойҳоро муоина мекунанд, липидҳоро назорат мекунанд. HbA1c-ро ҳар 3–6 моҳ месупоранд. Чунин назорат имкон медиҳад, ки мушкилот дар марҳилаи барвақт, вақте ки боздоштани онҳо осонтар аст, мушоҳида шаванд.
Ба кафи пойҳо нигоҳубин кунед: ҳар рӯз онҳоро аз назар гузаронед, пойафзоли қулай пӯшед, пойлуч роҳ нагардед, пинаҳоро худсарона набуред.
Инсулин ҳангоми ДҚ2 «марҳилаи охирин» ва ҷазо нест, балки яке аз усулҳои табобат аст. Таъин шудани он маънои онро надорад, ки шумо ягон кори нодуруст кардаед.
Пешгирӣ ва кай бояд ба табиб муроҷиат кард
Ҳангоми предиабет тағйир додани тарзи зиндагӣ хавфи инкишофи диабетро тақрибан ду баробар кам мекунад. Инро тадқиқотҳои бузург исбот кардаанд. Кам кардани вазн, фаъолияти мунтазам ва ғизои мутавозин кӯмак мекунанд. Баъзан табиб иловатан метформин таъин мекунад.
Ба терапевт ё эндокринолог муроҷиат кунед, агар:
- синну соли шумо аз 35 зиёд бошад ва муддати дароз глюкозаро насанҷида бошед;
- омилҳои хавф аз рӯйхати боло дошта бошед;
- ташнагӣ, пешобкунии зуд-зуд, хориш, захмҳои дер шифоёбанда пайдо шуда бошанд;
- дар кафи пой захми хурд, пина ё тағйири ранги пӯст пайдо шуда бошад — ҳангоми диабет ин бе таъхир муоинаро талаб мекунад.
Фавран ёрии таъҷилиро даъват кунед (103), агар:
- дар одами гирифтори диабет ошуфтагии ҳуш, рагкашӣ ё аз даст додани ҳуш бошад;
- глюкоза баландтар аз 20 ммоль/л бо ташнагии шадид, заифӣ, қай ё хоболудӣ бошад;
- дард дар қафаси сина, заифии ногаҳонӣ дар даст ё пой, носиметрии чеҳра, вайрон шудани нутқ пайдо шуда бошад;
- дар кафи пой сурхӣ, варам, сиёҳ шудани пӯст зуд меафзояд, ҳарорат баланд шудааст.
Ҳангоми гипогликемияи сабук (ларзиш, арақкунӣ, гуруснагӣ) 15–20 г карбогидратҳои тез қабул кунед ва пас аз 15 дақиқа глюкозаро аз нав санҷед.
Саволҳои маъмул
Оё диабети навъи 2-ро шифо додан мумкин аст?
Шифои пурра вуҷуд надорад, аммо ремиссия имконпазир аст — глюкозаи муқаррарӣ бе доруҳо, аксар вақт пас аз хеле кам шудани вазн. Бо вуҷуди ин назорат ба ҳар ҳол лозим аст.
Оё аз ширинӣ пурра даст кашидан лозим аст?
Манъи қатъӣ нест. Хусусияти умумии ғизо ва миқдори карбогидратҳо муҳимтар аст. Нӯшокиҳои ширинро беҳтар аст истисно кунед — онҳо глюкозаро якбора баланд мекунанд.
Оё метформин ба гурда ва ҷигар зарар мерасонад?
Не. Метформин гурдаҳоро осеб намерасонад, аммо ҳангоми хеле паст шудани фаъолияти онҳо миқдорро кам мекунанд ё доруро қатъ мекунанд. Бинобар ин фаъолияти гурдаҳоро мунтазам месанҷанд.
HbA1c-ро чанд вақт як бор супоридан лозим аст?
Ҳар 3 моҳ, то он даме ки ҳадаф ба даст наояд ё табобат тағйир ёбад, сипас 2 бор дар як сол.
Хулоса
- ДҚ2 солҳо бе аломат инкишоф меёбад, бинобар ин ба калонсолон пас аз 35-солагӣ скрининги мунтазам лозим аст.
- Ташхисро аз рӯи глюкозаи наҳорӣ, тести сарборӣ ё HbA1c мегузоранд.
- Кам кардани вазн ва фаъолияти ҷисмонӣ — асоси табобат ва пешгирӣ мебошанд.
- Доруҳои муосир на танҳо глюкоза, балки хавфи бемориҳои дил ва гурдаро низ кам мекунанд; онҳоро табиб интихоб мекунад.
- Аз даст додани ҳуш, нишонаҳои инсулт ё захми зуд бадшавандаи кафи пой — сабаби даъват кардани 103 аст.
Сарчашмаҳо
- American Diabetes Association Professional Practice Committee. Standards of Care in Diabetes—2025. Diabetes Care, 2025.
- Davies M.J. et al. Management of Hyperglycemia in Type 2 Diabetes, 2022. A Consensus Report by the American Diabetes Association (ADA) and the European Association for the Study of Diabetes (EASD). Diabetes Care, 2022.
- World Health Organization. Definition and diagnosis of diabetes mellitus and intermediate hyperglycaemia. 2006.
- National Institute for Health and Care Excellence. Type 2 diabetes in adults: management (NG28). 2015, обновления.
- Knowler W.C. et al. Reduction in the incidence of type 2 diabetes with lifestyle intervention or metformin (Diabetes Prevention Program). New England Journal of Medicine, 2002.
- Lean M.E.J. et al. Primary care-led weight management for remission of type 2 diabetes (DiRECT). The Lancet, 2018.
