Камхунӣ (анемия)
Ин мақоларо пизишки клиникаи «Ормин» санҷидааст: [ФИО, специальность]
Камхунӣ — ин паст шудани гемоглобин дар хун аст. Мегӯем, ки чаро пайдо мешавад, бо кадом нишонаҳо зоҳир мегардад, кадом таҳлилҳо лозиманд ва чаро ёфтани сабаби он муҳим аст, на танҳо «баланд кардани гемоглобин».
Тавсифи ташхис
Камхунӣ ҳолатест, ки дар он гемоглобини хун кам мешавад. Гемоглобин дар дохили ҳуҷайраҳои сурхи хун (эритроситҳо) ҷой дорад ва оксигенро аз шуш ба ҳамаи узвҳо мерасонад. Вақте ки он кам аст, бофтаҳо оксигени камтар мегиранд. Заъф, нафастангӣ ва зуд хаста шудан аз ҳамин аст.
Камхунӣ бемории алоҳида нест, балки нишона аст ва ҳамеша паси он сабабе ҳаст: норасоии оҳан ё витаминҳо, аз даст додани хун, бемории музмин ё хусусиятҳои ирсӣ. Барои ҳамин пизишк на танҳо сатҳи гемоглобинро месанҷад, балки муайян мекунад, ки ин паст шудан аз куҷо пайдо шудааст.
Ба гуфтаи Созмони ҷаҳонии тандурустӣ, камхунӣ яке аз ҳолатҳои маъмултарин дар ҷаҳон аст. Бештар дар кӯдакони хурдсол, духтарон ва занони синни бачадорӣ, занони ҳомила ва пиронсолон дида мешавад.
| Гурӯҳ | Камхунӣ, агар гемоглобин камтар аз |
|---|---|
| Кӯдакони 6–59 моҳа | 110 г/л |
| Кӯдакони 5–11 сола | 115 г/л |
| Наврасони 12–14 сола | 120 г/л |
| Занони ғайриҳомила аз 15-солагӣ | 120 г/л |
| Занони ҳомила | 110 г/л |
| Мардон аз 15-солагӣ | 130 г/л |
Меъёрҳо мувофиқи критерияҳои ТУТ (Созмони ҷаҳонии тандурустӣ) оварда шудаанд. Лабораторияҳо метавонанд меъёрҳои каме дигар дошта бошанд — натиҷаро ҳамеша пизишк баҳо медиҳад.
Маълумоти бештарро дар қабули пизишк гиред
Намудҳо ва сабабҳои камхунӣ
Пизишкон камхуниро аз рӯи сабаб ва андозаи эритроситҳо ҷудо мекунанд. Ин кӯмак мекунад, ки ҷустуҷӯи сабаб зуд маҳдуд шавад.
- Камхунии норасоии оҳан — намуди аз ҳама маъмул. Оҳан аз сабаби ҳайзи серхун, хунравии пинҳонии меъда ва рӯда, ҳомиладорӣ, ғизои камоҳан ё вайроншавии ҷаббиши он (масалан, ҳангоми селиакия ё пас аз ҷарроҳии меъда) намерасад.
- Камхунии норасоии витамини B12 ва кислотаи фолат. Ҳангоми гиёҳхории қатъӣ, гастрити атрофӣ, бемориҳои рӯда, истеъмоли дарозмуддати баъзе доруҳо ва сӯистифода аз машрубот пайдо мешавад.
- Камхунии бемориҳои музмин. Ҳамроҳи илтиҳобҳои музмин, сироятҳо, бемориҳои гурда ва варамҳо меояд. Оҳан дар бадан ҳаст, аммо «қуфл» шудааст ва хуб истифода намешавад.
- Камхуниҳои гемолитикӣ. Эритроситҳо зудтар аз он ки пайдо мешаванд, вайрон мешаванд. Ирсӣ ё пайдошуда мешаванд.
- Гемоглобинопатияҳои ирсӣ — таласемия ва дигарон. Дар Осиёи Марказӣ ҳомили таласемия будан кам нест ва муҳим аст, ки онро бо норасоии оҳан иштибоҳ накунанд.
- Камхуниҳои марбут ба бемориҳои мағзи устухон. Камтар вомехӯранд ва машварати гематологро талаб мекунанд.
Омилҳои хатар: ҳайзи серхун ё дароз, ҳомиладориҳои пай дар пай бо фосилаи кӯтоҳ, камии гӯшт ва лӯбиёгиҳо дар ғизо, барвақт додани шири пурраи гов ба кӯдаки хурд, бемориҳои музмини меъда ва рӯда, истеъмоли доруҳое, ки хатари хунравиро зиёд мекунанд.
Нишонаҳо
Камхунии сабук аксар вақт ҳеҷ нишонае надорад ва тасодуфан дар таҳлили умумии хун ошкор мешавад. Агар гемоглобин оҳиста-оҳиста паст шавад, бадан одат мекунад ва шахс муддати дароз мушкилро пай намебарад.
- заъф, зуд хаста шудан, хоболудӣ;
- нафастангӣ ва тапиши дил ҳангоми фаъолияти одатӣ;
- рангпаридагии пӯст, лабҳо ва рӯи дохилии пилкҳо;
- сарчархзанӣ, садо дар гӯш, «пашшачаҳо» дар пеши чашм;
- дарди сар, паст шудани диққат;
- хунук шудани дасту по.
Ҳангоми норасоии оҳан инҳо ҳам илова мешаванд: шикананда шудани нохунҳо, рехтани мӯй, кафидани гӯшаҳои лаб, хоҳиши хӯрдани бӯр, ях ё ғаллаи хом. Ҳангоми норасоии витамини B12 карахтӣ ва хорхор кардани дасту по, ноустуворӣ ҳангоми роҳгардӣ, суст шудани хотира ва забони сурхи «ҷилодор» мумкин аст.
Дар кӯдакон камхунӣ метавонад бо иштиҳои паст, асабоният, аз меъёр қафо мондани вазнгирӣ ва зуд-зуд шамолхӯрдан зоҳир шавад.
Ташхис
Ташхис аз суҳбат ва муоина оғоз мешавад. Пизишк дар бораи ғизо, ҳайз, ҳомиладориҳо, ихроҷот, доруҳои истеъмолшаванда ва бемориҳои хешовандон мепурсад.
- Таҳлили умумии хун: гемоглобин, шумораи эритроситҳо, ҳаҷми миёнаи эритросит (MCV), ретикулоситҳо. Эритроситҳои хурд бештар аз норасоии оҳан ё таласемия шаҳодат медиҳанд, калон — аз норасоии B12 ё кислотаи фолат.
- Ферритин — нишондиҳандаи асосии захираи оҳан. Ферритини паст норасоии оҳанро тасдиқ мекунад. Ҳангоми илтиҳоб ферритин метавонад бардурӯғ муқаррарӣ бошад, барои ҳамин пизишк сафедаи С-реактивӣ ва сершавии трансферринро ҳам ба назар мегирад.
- Витамини B12 ва кислотаи фолат — ҳангоми калон будани эритроситҳо ё шикоятҳои асабӣ.
- Санҷишҳои иловагӣ вобаста ба ҳолат: таҳлили наҷос барои хуни пинҳонӣ, гастро- ва колоноскопия, УЗИ, кори гурда ва ғадуди сипаршакл, электрофорези гемоглобин ҳангоми шубҳа ба таласемия.
Агар дар марди калонсол ё зан пас аз менопауза камхунии норасоии оҳан ошкор шавад, қариб ҳамеша меъда ва рӯдаро бояд санҷид. Хунравии пинҳонӣ сабаби маъмул ва муҳим аст.
Кӣ ба шумо ёрӣ медиҳад
Табобат
Табобат ба сабаб вобаста аст. Вазифаи асосӣ — бартараф кардани он чизе, ки ба камхунӣ овардааст, ва пур кардани моддаи намерасидагӣ.
- Ҳангоми норасоии оҳан доруҳои оҳанро барои нӯшидан таъин мекунанд. Агар ҳабҳо бад таҳаммул шаванд, ҷаббида нашаванд ё таъсири зуд лозим бошад (масалан, дар охири ҳомиладорӣ), пизишк метавонад оҳанро ба рағ таъин кунад.
- Ҳангоми норасоии B12 сӯзандору ё ҳабҳои витамини B12, ҳангоми норасоии фолат — кислотаи фолат истифода мешавад.
- Ҳангоми камхунии бемориҳои музмин бемории асосиро табобат мекунанд. Баъзан доруҳои махсус лозиманд, ки онҳоро мутахассиси соҳа таъин мекунад.
- Ҳангоми камхуниҳои ирсӣ тарзи табобатро гематолог муайян мекунад. Доруҳои оҳан ҳангоми таласемия бе норасоии исботшуда лозим нестанд ва метавонанд зарар расонанд.
- Хунгузаронӣ танҳо дар беморхона ва ҳангоми камхунии вазнин ё нишонаҳои хатарнок гузаронида мешавад.
Дору, миқдор ва муддати истеъмолро пизишк интихоб мекунад. Гемоглобин одатан пас аз чанд ҳафта баланд шуданро сар мекунад ва барои пур шудани захираи оҳан табобат пас аз муқаррарӣ шудани гемоглобин боз чанд моҳ давом меёбад. Таҳлилҳои назоратӣ нишон медиҳанд, ки табобат натиҷа медиҳад ё не.
Истеъмоли оҳанро «барои ҳар эҳтимол» бе таҳлил сар накунед. Оҳани зиёдатӣ зарар дорад, худи табобат бошад метавонад сабаби ҷиддии камхуниро пинҳон кунад.
Ғизо ба табобат ёрӣ медиҳад, аммо вақте ки камхунии норасоии оҳан аллакай пайдо шудааст, танҳо парҳез одатан кифоя нест. Оҳан аз гӯшт, ҷигар ва моҳӣ беҳтар ҷаббида мешавад. Витамини C ҷаббиши оҳанро аз ғизои растанӣ беҳтар мекунад, чой ва қаҳваи ғализ ҳангоми хӯрок — бадтар.
Пешгирӣ ва кай ба пизишк муроҷиат кардан
- Гуногун хӯрок хӯред: гӯшт, моҳӣ, тухм, лӯбиёгиҳо, кабудӣ.
- Дар бораи ҳайзи серхун бо пизишк маслиҳат кунед — он табобат дорад.
- Дар давраи ҳомиладорӣ таҳлили умумии хунро мувофиқи ҷадвали назорат супоред. ТУТ ба занони ҳомила истеъмоли пешгирикунандаи оҳан ва кислотаи фолатро тавсия медиҳад, тарзи истеъмолро пизишк таъин мекунад.
- Агар гиёҳхори қатъӣ бошед, назорати витамини B12-ро бо пизишк муҳокима кунед.
- Ба кӯдакони то яксола шири пурраи говро ҳамчун нӯшокии асосӣ надиҳед.
Агар заъфи доимӣ ҳис кунед, зудтар хаста шавед, рангпаридагӣ, шикананда шудани нохун ё рехтани мӯйро пай баред, ба терапевт ё педиатр навбат гиред.
Ёрии таъҷилиро (103) даъват кунед, агар инҳо бошанд: наҷоси сиёҳи қатронмонанд ё қайи хунолуд, хунравии сахт, нафастангии шадид дар ҳолати ором, дарди қафаси сина, беҳушӣ, якбора рангпарида шудан бо арақи хунук, тапиши тези дил дар ҳолати ором.
Саволҳои серпурсиш
Оё гемоглобинро танҳо бо анор ва марҷумак баланд кардан мумкин аст?
Ҳангоми каме паст шудан ғизо ёрӣ медиҳад, аммо ҳангоми камхунии тасдиқшудаи норасоии оҳан одатан доруҳои оҳан лозиманд. Дар анор ва марҷумак оҳан кам аст ва он нисбат ба оҳани гӯшт бадтар ҷаббида мешавад.
Кадом таҳлил захираи оҳанро нишон медиҳад?
Ферритин. Гемоглобин вақте паст мешавад, ки захираҳо аллакай тамом шудаанд, ферритин бошад пештар кам мешавад. Пизишк онро якҷо бо таҳлили умумии хун ва нишондиҳандаҳои илтиҳоб баҳо медиҳад.
Оё камхунӣ дар давраи ҳомиладорӣ хатарнок аст?
Камхунии шадид хатари таваллуди бармаҳал ва вазни ками кӯдакро зиёд мекунад ва худи занро ҳам хаста месозад. Барои ҳамин таҳлили хуни занони ҳомиларо мунтазам месанҷанд ва дар ҳолати зарурӣ табобат мекунанд.
Табобат чӣ қадар давом мекунад?
Одатан чанд моҳ. Гемоглобин пештар барқарор мешавад, аммо доруҳоро идома медиҳанд, то захираи оҳан пур шавад. Муҳлатро пизишк аз рӯи таҳлилҳо муайян мекунад.
Хулоса
- Камхунӣ нишона аст, на ташхис: ёфтани сабаби он муҳим аст.
- Намуди аз ҳама маъмул — норасоии оҳан; таҳлили асосӣ барои тасдиқи он — ферритин.
- Дору ва миқдорро пизишк интихоб мекунад; худтабобаткунӣ бо оҳан метавонад бемории ҷиддиро пинҳон кунад.
- Наҷоси сиёҳ, қайи хунолуд, беҳушӣ ё нафастангӣ дар ҳолати ором — сабаб барои даъвати ёрии таъҷилӣ (103).
Манбаъҳо
- World Health Organization. Haemoglobin concentrations for the diagnosis of anaemia and assessment of severity. 2011.
- World Health Organization. Guideline on haemoglobin cutoffs to define anaemia in individuals and populations. 2024.
- British Society of Gastroenterology. Guidelines for the management of iron deficiency anaemia in adults. Gut, 2021.
- NICE Clinical Knowledge Summaries. Anaemia – iron deficiency.
- World Health Organization. WHO recommendations on antenatal care for a positive pregnancy experience. 2016.
