Вируси папилломаи инсон (ВПЧ)
Ин мақоларо пизишки клиникаи «Ормин» санҷидааст: [ФИО, специальность]
ВПЧ — маъмултарин сироятест, ки бо роҳи алоқаи ҷинсӣ мегузарад. Одатан бадан худаш аз уҳдаи он мебарояд, аммо баъзе навъҳои вирус метавонанд ба саратони гарданаки бачадон оварда расонанд. Мегӯем, ки чӣ тавр худро санҷед ва чӣ тавр худро муҳофизат кунед.
Тавсифи ташхис
Вируси папилломаи инсон (ВПЧ) — гурӯҳи калони вирусҳост. Зиёда аз 200 навъи он маълум аст. Тақрибан 40-тои онҳо пӯст ва луобпардаи узвҳои ҷинсӣ, мақъад ва ҳалқро осеб мерасонанд.
ВПЧ хеле паҳн шудааст. Аксари одамоне, ки ҳаёти ҷинсӣ доранд, ақаллан як бор дар умр бо он рӯ ба рӯ мешаванд. Аксар вақт сироят ноаён мегузарад ва худ аз худ бартараф мешавад: тақрибан дар 9 ҳолат аз 10 системаи масуният дар давоми як-ду сол баданро аз вирус пок мекунад.
Мушкил вақте пайдо мешавад, ки вирус муддати дароз дар бадан мемонад. Чунин сироятро доимӣ (персистентӣ) меноманд. Маҳз мондани дарозмуддати вирусҳои хатари баланди онкогенӣ бо гузашти вақт метавонад ҳуҷайраҳои гарданаки бачадонро тағйир диҳад ва пас аз солҳо ба саратон оварда расонад.
Ошкор шудани ВПЧ ташхиси саратон нест ва сабаби воҳима ҳам нест. Ин ишораест, ки бояд мунтазам назди гинеколог мушоҳида шавед, то ҳуҷайраҳои тағйирёфтаро сари вақт пай бурда, бартараф кунанд.
Маълумоти бештарро дар қабули пизишк гиред
Навъҳои вирус
Навъҳои ВПЧ-ро аз рӯи он ки то чӣ андоза омосҳоро ба вуҷуд оварда метавонанд, ба ду гурӯҳ ҷудо мекунанд.
| Гурӯҳ | Навъҳои асосӣ | Ба чӣ оварда метавонанд |
|---|---|---|
| Хатари баланди онкогенӣ | 16, 18, 31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58, 59 ва баъзе дигарҳо | Дисплазия ва саратони гарданаки бачадон, камтар — саратони маҳбал, вулва, мақъад, узви ҷинсии мардона, ҳалқ |
| Хатари пасти онкогенӣ | 6, 11 ва дигарҳо | Кондиломаҳои нӯгтез (сугалҳои узвҳои ҷинсӣ), тағйироти дараҷаи сабук |
Навъҳои 16 ва 18 якҷоя тақрибан 70%-и ҳолатҳои саратони гарданаки бачадонро дар тамоми ҷаҳон ба вуҷуд меоранд. Барои ҳамин тестҳои муосир аксар вақт ин ду навъро алоҳида нишон медиҳанд.
Роҳҳои гузариш ва омилҳои хатар
ВПЧ ҳангоми тамоси наздики пӯст ва луобпардаҳо мегузарад. Роҳи асосӣ — ҳама гуна тамоси ҷинсӣ. Барои сироят ёфтан дохилшавӣ шарт нест. Гузариш аз модар ба кӯдак ҳангоми таваллуд мумкин аст, вале хеле кам рух медиҳад.
Навъҳои вирус, ки узвҳои ҷинсиро осеб мерасонанд, тавассути ашёи рӯзгор, ҳавз ё зарфҳои умумӣ амалан намегузаранд.
Эҳтимоли он ки вирус дар бадан монда, ҳуҷайраҳоро тағйир диҳад, баландтар аст, агар инҳо бошанд:
- тамокукашӣ — моддаҳои дуди тамоку масунияти маҳаллии гарданаки бачадонро суст мекунанд;
- сирояти ВНМО ё дигар паст шудани масуният, аз ҷумла истеъмоли доруҳое, ки системаи масуниятро пахш мекунанд;
- барвақт оғоз шудани ҳаёти ҷинсӣ ва шумораи зиёди шарикон;
- дигар сироятҳое, ки бо роҳи алоқаи ҷинсӣ мегузаранд, масалан хламидиоз;
- истеъмоли дарозмуддати контрасептивҳои омехтаи даҳонӣ (хатар баланд нест ва пас аз қатъ кардан кам мешавад);
- нагузаштан аз скрининги мунтазам.
Нишонаҳо
Дар аксари ҳолатҳо ВПЧ худро ҳеҷ зоҳир намекунад. Шахс ягон шикоят надорад ва пас аз як-ду сол таҳлилҳо манфӣ мешаванд.
Вирусҳои хатари паст метавонанд кондиломаҳои нӯгтезро ба вуҷуд оранд. Ин афзоишҳои нарми ранги пӯст ё гулобӣ дар узвҳои ҷинсӣ, атрофи мақъад, баъзан дар маҳбал ё гарданаки бачадон мебошанд. Онҳо барои ҳаёт хатарнок нестанд, вале метавонанд бо хориш, нороҳатӣ ва намуди зоҳирӣ ташвиш диҳанд.
Тағйироти ҳуҷайраҳои гарданаки бачадон, ки аз вирусҳои хатари баланд пайдо мешаванд, дар марҳилаҳои барвақт дард намекунанд ва ҷудошавӣ намедиҳанд. Онҳоро танҳо ҳангоми муоина ва таҳлилҳо ёфтан мумкин аст. Нишонаҳои дер пайдошаванда, ки муоинаро талаб мекунанд:
- ҷудошавиҳои хунолуд пас аз алоқаи ҷинсӣ;
- хунравӣ байни ҳайзҳо ё пас аз менопауза;
- ҷудошавиҳои ғайриоддии обакӣ ё бадбӯй;
- дард дар поёни шикам ё ҳангоми наздикӣ.
Ташхис
Ҳадафи асосии муоина ёфтани худи вирус нест, балки сари вақт пай бурдан ба тағйироти ҳуҷайраҳои гарданаки бачадон аст. Барои ин скринингро истифода мебаранд.
- ВПЧ-тест (ПЦР ба ДНК-и вирусҳои хатари баланд). Созмони ҷаҳонии тандурустӣ (ТУТ) онро ҳамчун усули асосии скрининг тавсия медиҳад. Суртмаро аз гарданаки бачадон мегиранд, дар баъзе барномаҳо зан метавонад онро худаш гирад.
- Тадқиқоти ситологӣ (ПАП-тест ё ситологияи моеъ). Зери микроскоп муайян мекунанд, ки оё дар байни ҳуҷайраҳои гарданаки бачадон ҳуҷайраҳои тағйирёфта ҳастанд.
- Колпоскопия — муоинаи гарданаки бачадон бо калонкунӣ ва санҷишҳо. Онро таъин мекунанд, агар ВПЧ-тест ё ситология тағйирот нишон дода бошад.
- Биопсия — гирифтани пораи хурди бофта барои гистология. Танҳо он ташхиси ниҳоии дисплазияро мегузорад.
Мувофиқи тавсияҳои ТУТ, ба занони бе ВНМО скрининг бо ВПЧ-тестро аз 30-солагӣ оғоз карда, ҳар 5–10 сол такрор мекунанд. Ба занони гирифтори ВНМО — аз 25-солагӣ ва зудтар, ҳар 3–5 сол. Дар бисёр кишварҳо ситологияро аз 21–25-солагӣ оғоз мекунанд. Ҷадвали дақиқро гинеколог бо назардошти синну сол ва таърихи беморӣ интихоб мекунад.
Санҷиши ВПЧ барои занони ҷавони то 25–30-сола одатан лозим нест: вирус дар онҳо зиёд вомехӯрад ва қариб ҳамеша худ аз худ мегузарад. Натиҷа танҳо ташвишро зиёд мекунад.
Барои мардон ВПЧ-тести муқаррарӣ вуҷуд надорад. Кондиломаҳоро ҳангоми муоина ташхис мекунанд.
Кӣ ба шумо ёрӣ медиҳад
Табобат
Доруҳое, ки худи вируси папилломаро нест кунанд, вуҷуд надоранд. Мувофиқи тадқиқотҳо, иммуномодуляторҳо ва воситаҳои «зиддивирусӣ», ки баъзан ҳангоми мусбат будани тест таъин мекунанд, пок шудани баданро аз ВПЧ тез намекунанд. Тавсияҳои байналмилалӣ онҳоро дастгирӣ намекунанд.
На вирусро, балки он чиро табобат мекунанд, ки вирус ба вуҷуд овардааст:
- ВПЧ-тести мусбат ҳангоми ситологияи муқаррарӣ — мушоҳида ва тести такрорӣ дар мӯҳлате, ки пизишк таъин мекунад, одатан пас аз як сол.
- Тағйироти ҳуҷайраҳои гарданаки бачадон — колпоскопия, дар ҳолати зарурат биопсия. Тағйироти пеш аз саратони дараҷаи баландро бартараф мекунанд: бо электроэксизияи ҳалқагӣ (конизатсия), лазер ё усулҳои вайрон кардани бофта.
- Кондиломаҳои нӯгтез — воситаҳои маҳаллӣ, ки пизишк таъин мекунад, криодеструксия, бартараф кардан бо электр ё лазер. Баъзан кондиломаҳо худ аз худ мегузаранд.
Пас аз табобат идома додани мушоҳида муҳим аст: пизишк ВПЧ-тест ва ситологияи назоратиро таъин мекунад.
Тарки тамокукашӣ ба бадан ёрӣ медиҳад, ки зудтар аз уҳдаи вирус барояд. Шарикро «аз ВПЧ» табобат кардан лозим нест, вале ҳангоми кондиломаҳо беҳтар аст ӯ ба уролог ё дерматовенеролог муроҷиат кунад.
Пешгирӣ ва кай ба пизишк муроҷиат кардан лозим
Боэътимодтарин муҳофизат — эмкунӣ. Ваксинаҳо зидди ВПЧ бехатаранд ва аз сироятёбӣ бо хатарноктарин навъҳои вирус пешгирӣ мекунанд. ТУТ тавсия медиҳад, ки пеш аз ҳама духтарони 9–14-соларо, то оғози ҳаёти ҷинсӣ, эм кунанд. Эмкунӣ дар синни калонтар ва инчунин барои писарон низ фоиданок аст. Нақшаи онро пизишк интихоб мекунад.
Дигар чӣ хатарро кам мекунад:
- скрининги мунтазами гарданаки бачадон, ҳатто пас аз эмкунӣ;
- презерватив — муҳофизати пурра намедиҳад, вале хатарро кам мекунад;
- тарки тамокукашӣ;
- табобати дигар сироятҳое, ки бо роҳи алоқаи ҷинсӣ мегузаранд.
Агар кайҳо скрининг нагузашта бошед, дар узвҳои ҷинсӣ афзоишҳо пайдо шуда бошанд ё ҷудошавиҳо тағйир ёфта бошанд, ба гинеколог навбат гиред.
Фавран ёрӣ пурсед (ёрии таъҷилӣ — 103), агар аз роҳҳои ҷинсӣ хунравии шадид оғоз шуда бошад, махсусан бо чарх задани сар, заъф, рангпаридагӣ, ё дарди якбора ва шадид дар поёни шикам пайдо шуда бошад.
Саволҳои серпурсиш
Агар дар ман ВПЧ ёфта бошанд, оё ин маънои онро дорад, ки шарикам ба ман хиёнат кардааст?
Не. Вирус метавонад солҳо дар бадан ноаён зиндагӣ кунад ва муддати дароз пас аз сироятёбӣ ошкор шавад. Муайян кардани он ки кай ва аз кӣ гузаштааст, ғайриимкон аст.
Оё ВПЧ-ро бо ҳаб табобат кардан мумкин аст?
Не. Доруҳо зидди худи вирус вуҷуд надоранд. Дар аксари ҳолатҳо системаи масуният худаш аз уҳдаи он мебарояд. Танҳо тағйироти ҳуҷайраҳо ва кондиломаҳоро табобат мекунанд.
Агар ВПЧ аллакай ёфт шуда бошад, оё эм лозим аст?
Метавонад фоиданок бошад: ваксина аз он навъҳои вирус муҳофизат мекунад, ки шахс ҳанӯз ба онҳо сироят наёфтааст. Қарорро якҷоя бо пизишк қабул мекунанд.
Оё ВПЧ ба ҳомиладорӣ монеъ мешавад?
Худи вирус ба бордоршавӣ ва то охир расонидани ҳомиладорӣ монеъ намешавад. Аммо скрининги гарданаки бачадонро беҳтар аст пеш аз банақшагирии ҳомиладорӣ гузаред.
Хулоса
- ВПЧ дар аксари одамон вомехӯрад ва одатан дар давоми 1–2 сол худ аз худ мегузарад.
- Сирояти дарозмуддат бо вирусҳои хатари баланд хатарнок аст — он метавонад ба саратони гарданаки бачадон оварда расонад.
- Скрининги мунтазам имкон медиҳад, ки тағйироти ҳуҷайраҳо хеле пеш аз саратон ёфт шаванд.
- Доруҳо зидди худи вирус нестанд, дисплазия ва кондиломаҳоро табобат мекунанд.
- Эмкунӣ — самараноктарин роҳи пешгирӣ.
Манбаъҳо
- World Health Organization. WHO guideline for screening and treatment of cervical pre-cancer lesions for cervical cancer prevention, 2nd edition. 2021.
- World Health Organization. Human papillomavirus vaccines: WHO position paper. Weekly Epidemiological Record, 2022.
- Workowski K. A. et al. Sexually Transmitted Infections Treatment Guidelines, 2021. CDC. MMWR Recommendations and Reports, 2021.
- Perkins R. B. et al. 2019 ASCCP Risk-Based Management Consensus Guidelines for Abnormal Cervical Cancer Screening Tests and Cancer Precursors. J Low Genit Tract Dis, 2020.
- Arbyn M. et al. Prophylactic vaccination against human papillomaviruses to prevent cervical cancer and its precursors. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2018.
